بزرگترین سد ایران کرخه

بزرگترین سد ایران کرخه شهری بوده است نزدیک شوش که اکنون نامش بر روی رودکرخه مانده. مقدسی گوید شهری است کوچک و آبادان و نیکو بازارش روزهای یکشنبه است و دارای قلعه و بوستان ها است رودخانه کرخه از مناطق میانی و جنوب غربی رشته کوههای زاگرس در نواحی غرب و شمال غرب کشور سرچشمه گرفته و پس از طی مسافتی در حدود ۹۰۰ کیلومتر در امتداد شمال به جنوب ، سرانجام در مرز مشترک ایران و عراق به مرداب هور العظیم می رسد رودخانه کرخه پس از رودخانه های کارون و دز سومین رودخانه بزرگ ایران از نقطه نظر آبدهی محسوب می شود .

حوزه آبریز رودخانه کرخه به وسعت حدود ۴۳ هزار کیلومتر مربع می باشد و شامل استانهای همدان و کرمانشاه و کردستان ایلام لرستان و خوزستان می باشد  سرشاخه های اصلی تشکیل دهنده رودخانه کرخه  رودخانه های سیمره کشکان قره سو گاماسیاب و چرداول هستند .

سد کرخه ششمین سد طویل خاکی جهان و بزرگترین سد تاریخ ایران محسوب می شود . سد کرخه نخستین سد بزرگ با طراحی و اجرای داخلی و نخستین تجربه مدیریت پروژه کلان در صنعت سدسازی بوده است .

سد مخزنی و نیروگاه برق آبی کرخه در فاصله ۲۴ کیلومتری شمال غرب اندیمشک در استان خوزستان احداث شده است .در احداث این سد قرارگاه خاتم الانبیاء  شرکت های وابسته به وزارت نیرو و بیش از ۱۲۰ شرکت پیمانکاری و هشت شرکت مشاوره ای همکاری داشتند و ساخت آن نقش مهمی در ارتقای سطح دانش فنی و فن آوری صنعت سدسازی ایران داشته است .

 

 

مشخصات بدنه سد کرخه  :

نوع : خاکی با هسته رسی

حجم کل بدنه سد : ۳۲٫۵ میلیون متر مکعب

تراز تاج سد : ۲۳۴ متر از سطح دریا

ارتفاع سد لز پی : ۱۲۷ متر

طول تاج سد : ۳۰۳۰ متر

عرض تاج سد : ۱۲ متر 

حداکثر عرض سد در پی : ۱۱۰۰ متر

 

 بزرگترین سد ایران کرخه


سیستم انحراف آب


سیستم انحراف آب سد کرخه شامل یک آبراهه بتنی چهار دهانه ( کالورت ) سازه های آبگیر ورودی حوضچه آرامش انتهایی پیش فراز بند فراز بند و نشیب بند می باشد به منظور نفوذ ناپذیر نمودن پی و جلوگیری از زه آب در پی سد دیواره یا غشایی نفوذ ناپذیر اجرا گردیده و به علت هزینه زیاد حفاری و تزریق ناپذیری پی سد کرخه و برای آب بندی مطمئن تر پی بجای اجرای پرده آب بند از دیوار آب بند با بتن پلاستیک استفاده شده است این دیوار آب بند که با بدنه سد هم محور می باشد  در زیر پی سد ودر مرکز هسته رسی اجرا شده است .


با درنظر گرفتن پارامتر هائی از قبیل ارتفاع سد حجم مخزن نوع سد و اهمیت آن در تامین نیازهای کشاورزی تولید انرژی برق آبی موقعیت قرارگیری سد نسبت به مناطق مسکونی پایین دست و خسارات اقتصادی و اجتماعی ناشی از شکست سد سرریز سد کرخه برای تخلیه مطمئن حداکثر سیلاب محتمل ( P.M.F )  با در نظر گرفتن ارتفاع آزاد مناسب طراحی گردیده است مشخصات این سرریز به شرح ذیل میباشد :


نوع : اوجی با شوت دریچه دار
موقعیت : جناح راست بدنه
ظرفیت تخلیه : ۱۸۲۶۰ متر مکعبدر ثانیه در حالت وقوع سیلاب
ودارای بخش های زیر است : کانال تقرب ، سازه ورودی ، شوت ، حوضچه آرامش


یکی از بزرگترین مزایا ی سد کرخه مهار سیلاب هاست که موجب وارد آمدن خسارت به بخش های مختلف ازجمله به بخش کشاورزی است بر اساس آمار ثبت شده از سال ۱۳۳۴ تا سال ۱۳۸۴ حدود ۸۰ سیلاب بزرگ در حوزه کرخه بوقوع پیوسته است. در زمان بهره برداری از سد عظیم کرخه در طی سالهای ۱۳۸۲ تا ۱۳۸۴ چهار سیلاب در حوزه کرخه اتفاق افتاد که از میان این سیلاب ها سیلابهای اسفند ماه ۱۳۸۳ و بهمن ماه ۱۳۸۴ از حجم آورد بیشتری برخوردار می باشد که سد کرخه این سیلاب ها را مهار نمود .


عملیات اجرایی این سد در سال ۱۳۷۰ آغاز و در سال ۱۳۸۰ به پایان رسیده است متوسط تولید انرژی سالیانه این نیروگاه روزمینی ۹۳۴ میلیون کیلووات ساعت است نیروگاه این سد با ظرفیت ۴۰۰ مگاوات از زمان بهره‌برداری در سال ۱۳۸۱ تا پایان سال ۱۳۸۷ توانسته بیش از ۴۹۴۱ میلیون کیلووات ساعت برق تولید کند.

 
از جمله پروژه‌های مهمی که در کنار این طرح اجرا شده احداث تونل دشت عباس است. این تونل به منظور انتقال آب مورد نیاز برای آبیاری اراضی دشت‌عباس از دریاچه سد کرخه، به صورت تحت فشار، به طول ۶۰۹۷ متر و قطر داخلی ۵/۵ متر احداث شده است.

 

 

 بزرگترین سد ایران کرخه

 

اهداف پروژه کرخه


تأمین و تنظیم آب جهت آبیاری ۳۲۰ هزار هکتار از أراضی پایین دست، دشت‌های پای پل (اوان – ارایض – دوسالق و باغه) و همچنین دشتهای حمیدیه، قدس، دشت آزادگان، دشت عباس، فکه و عین خوش واقع در شمال غربی و غرب استان خوزستان
تولید انرژی برقابی به میزان ۹۳۴ گیگا وات ساعت در سال
کنترل سیلهای مخرب رودخانه و جلوگیری از خسارات ناشی از آن


تاریخچه و سوابق


مطالعات طرح توسعه منابع آب و خاک حوضه آبریز رودخانه کرخه از سال ۱۳۳۵ توسط شرکت آمریکایی آغاز گردید. متعاقب آن شرکتهای ایرانی و خارجی مطالعاتی در رابطه با سدسازی به شرح ذیل روی این رودخانه انجام داده اند:
مطالعات مرحله شناخت توسعه آبیاری حوضه بالادست رودخانه کرخه در سال ۱۳۴۵؛
مطالعات تکمیلی دو شرکت ایرانی و ایتالیائی در سال ۱۳۴۷؛
مطالعات امکان یابی سد مخزنی کرخه توسط مهندسین مشاور عمران و منابع آب ایران در سال ۱۳۵۸؛
پس از پیروزی انقلاب اسلامی مطالعاتی توسط جهاد سازندگی انجام شد؛ و
مطالعات تکمیلی مرحله اول سد کرخه توسط شرکت مهاب قدس در سال ۱۳۶۷.


اقتصاد طرح


طبق برآورد اولیه هزینه‌های اجرای پروژه بالغ بر ۴۹۰۰ میلیارد ریال بوده که از طریق منابع منابع عمومی، تسهیلات خارجی (فاینانس، وام و…)، سایر منابع (منابع داخلی، تسهیلات بانکی داخلی، اوراق مشارکت و…) تامین گردیده است. نسبت فایده به هزینه (B/C) برابر ۱/۳ و نرخ بازگشت داخلی آن ۸/۱ درصد می‌باشد. منافع حاصل از تولید برق متعلق به این طرح طی برآورد اولیه، درآمد سالانه بالغ بر ۵۹۹ میلیارد ریال (بر حسب هر کیلووات ساعت ۶۴۲ ریال)بوده و درآمد حاصل از فروش برق از زمان بهره‌برداری تاکنون برابر ۲۴۰۱ میلیارد ریال می‌باشد. در بخش منافع حاصل از مهار سیلاب، این سد پس از آبگیری توانسته است بیش از ۴۰ سیلاب مخرب را مهار نماید.

 

 

 

بزرگترین سد ایران کرخه

 

ویژگی‌های طرح


بزرگترین سد تاریخ ایران از لحاظ حجم بدنه و طول سد؛
دارای بزرگترین دریاچه مصنوعی کشور؛ و
تامین و تنظیم آب جهت آبیاری ۳۴۰ هزار هکتار از اراضی پایین‌دست.
رودخانه کرخه


موقعیت و مشخصات رودخانه کرخه


رودخانه کرخه از مناطق میانی و جنوب غربی رشته کوههای زاگرس در نواحی غرب و شمال غرب کشور سرچشمه گرفته و پس از طی مسافتی در حدود ۹۰۰ کیلومتر در امتداد شمال به جنوب، سرانجام در مرز مشترک ایران و عراق به مرداب هورالعظیم می‌رسد. رودخانه کرخه پس از رودخانه‌های کارون و دز سومین رودخانه بزرگ ایران از نقطه نظر آبدهی محسوب می‌شود. حوزه آبریز رودخانه کرخه به وسعت حدود ۴۳ هزار کیلومتر مربع، بین ۴۶ درجه و ۵۷ دقیقه تا ۴۹ درجه و ۱۰ دقیقه طول شرقی و ۳۱ درجه و ۴۸ دقیقه تا ۳۴ درجه و ۵۸ دقیقه عرض شمالی واقع شده‌است و شامل استانهای همدان، کرمانشاه، کردستان، ایلام، لرستان و خوزستان می‌باشد.


سرشاخه‌های رودخانه کرخه
سرشاخه‌های اصلی تشکیل دهنده رودخانه کرخه، رودخانه‌های سیمره، کشکان، قره سو، گاماسیاب و چرداول هستند. یکی از مشخصه‌های طبیعی رودخانه کرخه احتمال وقوع سیلاب و خطرات ناشی از آن است. موقعیت سد مخزنی و نیروگاه برقآبی کرخه


موقعیت جغرافیایی سد و نیروگاه


سد مخزنی و نیروگاه برقآبی کرخه در فاصله۲۲ کیلومتری شمال غرب اندیمشک در استان خوزستان (در جنوب غربی ایران) احداث گردیده‌است. این پروژه عظیم در ۴۸ درجه و ۷/۸ دقیقه طول شرقی و نیز ۳۲ درجه و ۲۹/۶ دقیقه شمال در منطقه کرخه واقع شده‌است. رودخانه کرخه در بالادست محور سد ۹۰ درجه تغییر جهت داده و در نتیجه دریاچه سد در سمت راست محور سد واقع گردیده‌است.



زمین‌شناسی سد کرخه


سد مخزنی کرخه در حاشیه جنوب غربی بخش چین خورده رشته کوههای زاگرس قرار گرفته‌است. تپه و بلندیهای منطقه از کنگلومرای سازند بختیاری و رسوبات نرم سازند آغاجاری تشکیل شده‌است بخش عمده بالادست و ناحیه مخزن از سازند آغاجاری تشکیل یافته که از تناوب لایه‌های ماسه سنگ و گل سنگ تشکیل شده‌است و به سمت بالا دارای لایه‌های میکرو کنگلومرایی است. قسمت بالایی این سازند را بخش لهبری تشکیل می‌دهد که تناوبی از ماسه سنگ و گل سنگ می‌باشد و وضعیت مناسبی را برای ایجاد سفره‌های تحت فشار، پدید آورده‌است. بخش پایین دست دریاچه تا محور سد را کنگلومرای بختیاری با سیمان ضعیف تشکیل می‌دهد. کنگلومرای بختیاری به دو واحد سنگی BK1 و BK2 تقسیم شده‌است که توسط یک لایه گل سنگی از هم جدا شده‌اند. واحد BK1 بخش پایین سازند بختیاری را تشکیل می‌دهد و علاوه بر لایه‌های گل سنگی دارای عدسی‌های ماسه سنگی نیز می‌باشد. واحد BK2، بخش بالایی سازند بختیاری را بوجود می‌آورد که متشکل از کنگلومرای یک پارچه با عدسی‌های ماسه سنگی و گل سنگی است.


ناحیه مورد مطالعه در پلاتفرم عربی واقع است. ساختگاه سد و دریاچه آن در قسمت شمال فروافتادگی دالپری قراردارد. شیب لایه‌ها ۱۲-۷ درجه در منتهی‌الیه دریاچه و ۴-۳ درجه در نزدیکی ساختگاه می‌باشد. نظر باینکه شیب لایه بندی‌ها کم و نا پیوستگی‌ها نیز نادر می‌باشند، زمین لغزه‌ای در حاشیه دریاچه آتی مشاهده نشده‌است. ریزش در شیروانی‌های کنگلومرایی دریاچه محتمل است ولی روند آن آهسته و مداوم پیش بینی شده و ایمنی سازه‌های هیدرولیکی را به مخاطره نخواهد انداخت.

 

مخزن سد کرخه 

حجم مخزن در ترازبهره برداری۲۲۰ متر:۸/۵۳۴۶میلیون مترمکعب (قبل از رسوبگذاری)
حجم مخزن در حداقل تراز بهره برداری (تراز ۱۶۰ متر): ۴۳۰ میلیون مترمکعب
حجم مفید مخزن: ۸۱/۳۹۰۳ میلیون مترمکعب (بعد از رسوب گذاری)
حجم غیر مفید مخزن: ۱۴۴۳ میلیون مترمکعب
تراز آب در هنگام وقوع سیل حداکثر (P.M.F): ۷/۲۳۰ متر
مساحت دریاچه در تراز بهره برداری ۲۲۰ متر: ۴۷/۱۶۲ کیلومتر مربع
طول دریاچه در تراز بهره برداری ۲۲۰ متر: حدود ۶۰ کیلومتر